Myślę, że moje dziecko ma zaburzenia SI. Co dalej, rodzicu?

Zaburzenia integracji sensorycznej (SI) u dzieci to złożony problem neurologiczny, który wpływa na sposób, w jaki mózg przetwarza informacje ze zmysłów. Zrozumienie ich objawów, przyczyn, procesu diagnozy i dostępnych form terapii jest absolutnie kluczowe dla rodziców, którzy szukają skutecznego wsparcia dla swoich pociech.

Integracja sensoryczna (SI) to fascynujący, neurologiczny proces, który zachodzi w naszym mózgu nieustannie. To właśnie dzięki niej jesteśmy w stanie efektywnie odbierać, organizować i interpretować wszystkie informacje napływające ze zmysłów nie tylko tych pięciu podstawowych, jak wzrok, słuch, dotyk, smak i węch, ale także zmysłu przedsionkowego, odpowiedzialnego za równowagę i ruch, oraz proprioceptywnego, czyli czucia głębokiego, informującego nas o pozycji naszego ciała w przestrzeni. Kiedy ten proces jest zaburzony, mózg nieprawidłowo przetwarza te bodźce, co prowadzi do nieadekwatnych reakcji emocjonalnych i motorycznych. Warto podkreślić, że problem nie leży w uszkodzeniu samych narządów zmysłów, lecz w ich przetwarzaniu przez ośrodkowy układ nerwowy. Szacuje się, że trudności z przetwarzaniem sensorycznym mogą dotyczyć nawet do 20% populacji dzieci, co pokazuje skalę tego zjawiska.

Jako rodzice często zastanawiamy się, dlaczego nasze dziecko zachowuje się w określony sposób, dlaczego unika pewnych zabaw, reaguje nadmiernie na dźwięki czy dotyk, lub wręcz przeciwnie wydaje się nie czuć bólu. Kluczowe jest zrozumienie, że trudności sensoryczne nie są wynikiem złego charakteru, "niegrzecznego" zachowania czy celowej złośliwości dziecka. Mają one podłoże neurologiczne, co oznacza, że mózg dziecka inaczej przetwarza napływające bodźce. Ta perspektywa pomaga nam, dorosłym, zmienić sposób myślenia o problemie, budować empatię i cierpliwość, a przede wszystkim szukać skutecznych, profesjonalnych metod wsparcia, zamiast skupiać się na karaniu czy strofowaniu.

Pierwsze sygnały zaburzeń integracji sensorycznej mogą być zauważalne już u niemowląt. Często są to subtelne różnice w reakcjach na świat maluch może być wyjątkowo płaczliwy, trudno go uspokoić, może mieć problemy ze snem, karmieniem, lub wydawać się nadmiernie wrażliwy na dotyk, światło czy dźwięki. Z drugiej strony, niektóre niemowlęta mogą być niezwykle spokojne, mało aktywne, jakby "nieobecne", co również powinno zwrócić naszą uwagę. To właśnie te wczesne, "inne" reakcje na otoczenie często są pierwszymi wskazówkami, że warto przyjrzeć się rozwojowi sensorycznemu dziecka.

Przyczyny zaburzeń integracji sensorycznej

Choć dokładne przyczyny zaburzeń integracji sensorycznej nie są jeszcze w pełni poznane, badania wskazują na szereg czynników ryzyka, które mogą zwiększać prawdopodobieństwo ich wystąpienia:

• Predyspozycje genetyczne: Jeśli w rodzinie występowały podobne trudności sensoryczne, istnieje większe ryzyko, że dziecko również będzie miało problemy z przetwarzaniem bodźców.
• Czynniki prenatalne i okołoporodowe: Komplikacje w czasie ciąży, takie jak infekcje, stres matki, czy przyjmowanie niektórych leków, a także trudny poród, wcześniactwo, niska masa urodzeniowa czy niedotlenienie okołoporodowe, mogą wpłynąć na rozwój układu nerwowego dziecka.
• Uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego: W niektórych przypadkach, choć rzadziej, zaburzenia SI mogą być związane z uszkodzeniami mózgu.

Nie bez znaczenia jest także wpływ środowiska, w którym dziecko się rozwija. W dzisiejszych czasach często obserwujemy zarówno ograniczoną stymulację sensoryczną i ruchową, jak i jej nadmiar. Zbyt mało czasu spędzanego na swobodnej zabawie na zewnątrz, bieganiu, skakaniu, wspinaniu się czy brudzeniu rąk, może prowadzić do niedostatecznego rozwoju układu sensorycznego. Z drugiej strony, nadmierna stymulacja, szczególnie przez urządzenia elektroniczne, takie jak tablety czy smartfony, może przeciążać układ nerwowy, prowadząc do trudności w jego prawidłowym funkcjonowaniu i organizacji bodźców.

Warto również pamiętać, że zaburzenia integracji sensorycznej często współwystępują z innymi diagnozami, takimi jak zaburzenia ze spektrum autyzmu (ASD), zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD) czy mózgowe porażenie dziecięce. Należy jednak podkreślić, że zaburzenia SI nie są tożsame z tymi schorzeniami i mogą występować samodzielnie. Rozpoznanie i terapia trudności sensorycznych są ważne niezależnie od innych diagnoz, ponieważ mogą znacząco poprawić jakość życia dziecka i jego funkcjonowanie w codziennych sytuacjach.

Rodzaje i objawy zaburzeń integracji sensorycznej

Nadwrażliwość sensoryczna (hiperreaktywność)

Nadwrażliwość sensoryczna, zwana również hiperreaktywnością, to stan, w którym dziecko reaguje zbyt mocno, zbyt intensywnie na bodźce, które dla większości ludzi są neutralne lub mało zauważalne. Jego układ nerwowy jest "przeciążony" nawet niewielką ilością stymulacji, co często prowadzi do unikania wrażeń i wycofywania się z sytuacji, które wywołują dyskomfort. Dziecko może czuć się przytłoczone i zdezorientowane.

• Gwałtowna reakcja na metki, szwy, określone tkaniny ubrań.
• Niechęć do przytulania, dotykania przez inne osoby (nawet bliskie).
• Unikanie brudzenia rąk (np. piaskiem, farbami, jedzeniem).
• Opór przed myciem włosów, obcinaniem paznokci, myciem zębów.
• Problemy z jedzeniem nowych konsystencji lub silnie pachnących potraw.

• Reakcje na głośne dźwięki (np. odkurzacz, suszarka, szczekanie psa, syreny, muzyka) zatykanie uszu, płacz, ucieczka.
• Trudności w zatłoczonych miejscach, supermarketach, na placach zabaw (nadmiar bodźców słuchowych i wzrokowych).
• Nadwrażliwość na ostre światło, lampy błyskowe, migające reklamy.

• Lęk przed huśtawkami, karuzelami, zjeżdżalniami, placami zabaw.
• Niepewność ruchowa, lęk przed upadkiem, utratą gruntu pod nogami.
• Unikanie aktywności wymagających równowagi (np. jazda na rowerze, chodzenie po krawężniku).
• Trudności w nauce pływania lub innych sportów wymagających koordynacji.

Podwrażliwość sensoryczna (hiporeaktywność) i poszukiwanie sensoryczne

Zupełnie innym profilem jest podwrażliwość sensoryczna (hiporeaktywność lub niedowrażliwość) oraz poszukiwanie sensoryczne. W tym przypadku dziecko reaguje na bodźce zbyt słabo, z opóźnieniem lub wręcz ich nie zauważa. Aby "poczuć" i zarejestrować informację, jego układ nerwowy potrzebuje bardzo silnej stymulacji. Dziecko aktywnie dąży do intensywnych doznań, często sprawiając wrażenie "rozbrykanego" lub nieuważnego, ponieważ nieustannie poszukuje bodźców, które pomogą mu się zorganizować i poczuć swoje ciało.

• Ciągłe bycie w ruchu, niemożność usiedzenia w miejscu, wiercenie się.
• Skakanie, bieganie, wpadanie na meble i ludzi.
• Kręcenie się, huśtanie, bujanie nawet w nieodpowiednich miejscach.
• Poszukiwanie intensywnych wrażeń ruchowych (np. bardzo szybkie huśtanie, zjeżdżanie z wysokich zjeżdżalni).

• Gryzienie przedmiotów (np. ołówków, rękawów, zabawek).
• Potrzeba mocnego docisku, ściskania, mocnego przytulania.
• "Baraszkowanie", przepychanie się, wspinanie na ludzi.
• Preferowanie ciasnych ubrań, mocnego owijania się kocem.

• Obniżona reakcja na ból, gorąco i zimno (np. nie zauważa skaleczeń, oparzeń, nie reaguje na niskie temperatury).
• Problemy z rozpoznawaniem sygnałów z ciała (np. głodu, pragnienia, potrzeby toalety).
• Częste upadki, potykanie się, słaba świadomość ciała.
• Wydaje się nieobecne, apatyczne, trudno je pobudzić do działania.

Diagnoza zaburzeń integracji sensorycznej w Polsce

Diagnoza zaburzeń integracji sensorycznej w Polsce jest procesem kompleksowym i musi być przeprowadzona przez odpowiednio wykwalifikowanego specjalistę. Kto zatem może postawić taką diagnozę? Jest to terapeuta integracji sensorycznej, który ukończył studia wyższe w dziedzinach takich jak fizjoterapia, psychologia, pedagogika, pedagogika specjalna czy logopedia, a następnie odbył specjalistyczny kurs lub studia podyplomowe z zakresu integracji sensorycznej, zgodne ze standardami Polskiego Stowarzyszenia Terapeutów Integracji Sensorycznej (PSTIS). To gwarantuje, że specjalista posiada niezbędną wiedzę i umiejętności do rzetelnej oceny.

Pierwszym i niezwykle ważnym etapem diagnozy jest szczegółowy wywiad z rodzicami. Podczas tego spotkania terapeuta zbiera kompleksowe informacje dotyczące przebiegu ciąży i porodu, wczesnego rozwoju dziecka (kamieni milowych), a także wszelkich niepokojących zachowań i trudności, które rodzice obserwują w codziennym funkcjonowaniu swojej pociechy. Często rodzice proszeni są również o wypełnienie szczegółowych kwestionariuszy, które pomagają usystematyzować obserwacje i dostarczają cennych danych o profilu sensorycznym dziecka w różnych środowiskach.

Kolejnym kluczowym elementem diagnozy jest obserwacja kliniczna oraz specjalistyczne testy. Dziecko jest zapraszane do specjalnie wyposażonej sali terapeutycznej, gdzie w atmosferze "naukowej zabawy" terapeuta obserwuje jego reakcje na różne bodźce, sposób poruszania się, równowagę, koordynację oraz planowanie motoryczne. Dla dzieci powyżej 4. roku życia często stosuje się zestandaryzowane narzędzia, takie jak Testy Południowokalifornijskie (SCSIT), które pozwalają na obiektywną ocenę poszczególnych obszarów przetwarzania sensorycznego. Cały proces diagnostyczny zazwyczaj trwa od 2 do 4 spotkań, w zależności od wieku i współpracy dziecka.

Po zakończeniu wszystkich etapów diagnostycznych, rodzice otrzymują pisemną diagnozę opisową. Dokument ten zawiera szczegółowy opis profilu sensorycznego dziecka, wskazanie obszarów, w których występują trudności, a co najważniejsze konkretne zalecenia dotyczące dalszego wsparcia i terapii. Diagnoza ta jest fundamentem do opracowania indywidualnego planu terapeutycznego, który ma na celu poprawę funkcjonowania dziecka w życiu codziennym i szkolnym.

Terapia i wsparcie dla dziecka z SI

Terapia integracji sensorycznej (SI)

Podstawową i najskuteczniejszą formą wsparcia dla dzieci z zaburzeniami integracji sensorycznej jest właśnie terapia integracji sensorycznej. Odbywa się ona w specjalnie przygotowanej sali, która jest prawdziwym rajem dla zmysłów i ruchu. Znajdziemy tam różnorodne huśtawki (platformowe, hamakowe, beczkowe), podwieszane platformy, trampoliny, baseny z piłkami, drabinki, materace i wiele innych przyrządów, które służą do stymulacji układu przedsionkowego, proprioceptywnego i dotykowego. Terapia ma formę "naukowej zabawy", podczas której dziecko, podążając za swoją wewnętrzną motywacją, wykonuje ćwiczenia. Terapeuta, niczym doświadczony przewodnik, dostosowuje aktywności tak, aby w kontrolowany sposób dostarczać dziecku odpowiednich bodźców sensorycznych, stymulując jego układ nerwowy do prawidłowego przetwarzania i organizacji informacji.

Główne cele terapii integracji sensorycznej są bardzo szerokie i obejmują poprawę wielu aspektów funkcjonowania dziecka. Przede wszystkim dążymy do poprawy koordynacji ruchowej, koncentracji uwagi, zdolności do samoregulacji emocji oraz ogólnego funkcjonowania w codziennych sytuacjach. Terapia pomaga dziecku lepiej rozumieć i przetwarzać bodźce z otoczenia, co przekłada się na większą pewność siebie, lepsze radzenie sobie ze stresem i frustracją. Zazwyczaj terapia odbywa się raz lub dwa razy w tygodniu, a jej długość jest indywidualnie dostosowywana do potrzeb dziecka i może trwać od kilku miesięcy do kilku lat.

Rodzice, którzy decydują się na terapię SI, mogą spodziewać się wielu pozytywnych zmian w funkcjonowaniu swojego dziecka. Często obserwujemy znaczną poprawę w zakresie koordynacji ruchowej, co przekłada się na większą sprawność w codziennych czynnościach i zabawach. Dzieci stają się bardziej świadome swojego ciała, lepiej radzą sobie z równowagą i planowaniem ruchu. Poprawia się ich zdolność do koncentracji uwagi, co jest nieocenione w szkole i podczas nauki. Widoczna jest także lepsza regulacja emocji dzieci stają się spokojniejsze, mniej impulsywne, a ich reakcje na bodźce stają się bardziej adekwatne. To wszystko prowadzi do wzrostu pewności siebie i lepszych relacji z rówieśnikami.

Przeczytaj również: Zaburzenia sensoryczne u dzieci: objawy, diagnoza, terapia SI i wsparcie

Dieta sensoryczna i domowe aktywności

Oprócz regularnych sesji terapeutycznych, niezwykle ważnym elementem wsparcia jest tak zwana "dieta sensoryczna". Nie ma ona nic wspólnego z jedzeniem w tradycyjnym sensie, lecz jest to indywidualnie dobrany program aktywności i ćwiczeń, które dziecko wykonuje w domu, pod nadzorem rodziców. Jej głównym celem jest regularne dostarczanie dziecku odpowiednich bodźców sensorycznych w ciągu dnia, tak aby jego układ nerwowy był stale w optymalnym stanie pobudzenia. Dieta sensoryczna pomaga utrwalić efekty terapii i wspiera dziecko w radzeniu sobie z codziennymi wyzwaniami.

Wprowadzenie domowych zabaw sensorycznych to prosty, a zarazem niezwykle skuteczny sposób na wspieranie rozwoju dziecka i regulowanie jego układu nerwowego. Nie musimy posiadać specjalistycznego sprzętu często wystarczą przedmioty, które mamy pod ręką. Kluczem jest kreatywność i dostosowanie aktywności do indywidualnych potrzeb sensorycznych naszej pociechy.

• "Zabawa w naleśnika": Zawijanie dziecka ciasno w gruby koc lub kołdrę, delikatne dociskanie. Daje poczucie bezpieczeństwa i silnej stymulacji proprioceptywnej.
• Masaże dociskowe: Mocne, głębokie masaże ciała, najlepiej z użyciem balsamu. Pomagają zorganizować układ dotykowy i wyciszyć.
• Ciężkie koce i poduszki: Używanie ich podczas snu lub odpoczynku dostarcza stałego, głębokiego docisku, co działa uspokajająco.
• Zabawy z obciążeniem: Noszenie plecaka z książkami (dostosowanego do wieku i wagi dziecka), pchanie ciężkich pudeł.
• Ściskanie piłeczek sensorycznych: Pomaga rozładować napięcie i dostarcza bodźców proprioceptywnych.

• Tory przeszkód z poduszek i materacy: Skakanie, czołganie się, turlanie. Stymuluje zmysł przedsionkowy i proprioceptywny.
• Ścieżki fakturowe: Chodzenie boso po różnych powierzchniach (piasek, kamyki, trawa, dywaniki o różnej fakturze). Stymuluje zmysł dotyku.
• Zabawy z masami plastycznymi: Ciastolina, plastelina, piasek kinetyczny, klej z mąki. Rozwija czucie głębokie i precyzję ruchów.
• Malowanie palcami, zabawy z wodą i pianą: Dostarczają intensywnych wrażeń dotykowych.
• Huśtawki i bujaki: Nawet proste huśtawki domowe mogą być świetnym źródłem stymulacji przedsionkowej.

Ważne jest również, aby dostosować codzienne czynności do potrzeb sensorycznych dziecka. Jeśli dziecko ma nadwrażliwość dotykową, możemy wybierać ubrania bez metek, z miękkich, naturalnych tkanin, a podczas kąpieli używać delikatnych gąbek i unikać zbyt silnego strumienia wody. W przypadku nadwrażliwości słuchowej, warto unikać głośnych miejsc, a w domu tworzyć ciche zakątki do odpoczynku. Dla dzieci z podwrażliwością lub poszukujących wrażeń, możemy wprowadzić więcej aktywności ruchowych w ciągu dnia, pozwolić na "baraszkowanie" przed snem, czy podawać jedzenie o intensywnych smakach i zróżnicowanych teksturach. Kluczem jest obserwacja dziecka i elastyczność w dostosowywaniu otoczenia i rutyn do jego unikalnego profilu sensorycznego.

Dlaczego wczesna interwencja jest kluczowa?

Wczesna interwencja w przypadku zaburzeń integracji sensorycznej jest absolutnie kluczowa dla dalszego rozwoju dziecka i jego funkcjonowania w życiu. Mózg dziecka jest najbardziej plastyczny w pierwszych latach życia, co oznacza, że jest wtedy najbardziej otwarty na zmiany i naukę. Im szybciej zidentyfikujemy trudności sensoryczne i rozpoczniemy odpowiednią terapię, tym większe są szanse na skuteczną reorganizację układu nerwowego. Szybkie działanie pozwala zapobiec utrwalaniu się nieprawidłowych wzorców zachowań i reakcji, minimalizując negatywny wpływ zaburzeń SI na rozwój poznawczy, emocjonalny i społeczny dziecka.

Nieleczone zaburzenia integracji sensorycznej mogą mieć poważne konsekwencje dla dziecka na wielu płaszczyznach. W szkole mogą objawiać się problemami z koncentracją uwagi, trudnościami w nauce pisania, czytania czy liczenia, wynikającymi z zaburzeń koordynacji wzrokowo-ruchowej, równowagi czy planowania motorycznego. Dziecko może mieć trudności z siedzeniem w ławce, organizacją miejsca pracy czy wykonywaniem złożonych poleceń. W sferze społecznej, problemy sensoryczne często prowadzą do trudności w relacjach z rówieśnikami dziecko może być niezrozumiane, unikać wspólnych zabaw, być postrzegane jako "dziwne" lub "niegrzeczne", co prowadzi do izolacji i niskiej samooceny.

Jako rodzice, mamy ogromny wpływ na budowanie pewności siebie dziecka z zaburzeniami SI. Przede wszystkim, nasze zrozumienie i akceptacja jego trudności są fundamentem. Tworzenie wspierającego, przewidywalnego środowiska, które jest dostosowane do jego potrzeb sensorycznych, daje dziecku poczucie bezpieczeństwa i kontroli. Naszym zadaniem jest również uczenie dziecka strategii radzenia sobie z wyzwaniami sensorycznymi pokazywanie, jak może się wyciszyć, gdy jest przestymulowane, lub jak dostarczyć sobie potrzebnych bodźców, gdy czuje się niedostymulowane. Aktywne uczestnictwo w terapii, konsekwentne stosowanie diety sensorycznej w domu oraz nieustanne wsparcie emocjonalne to klucz do tego, by nasze dziecko mogło w pełni rozwinąć swój potencjał i cieszyć się życiem.