Dziennik obserwacji dziecka z SI: 50+ tematów, co notować?

Prowadzenie dziennika obserwacji dziecka z zaburzeniami integracji sensorycznej to jedno z najcenniejszych narzędzi, jakie możemy dać sobie jako rodzice, opiekunowie czy terapeuci. To nie tylko zapiski, ale prawdziwa mapa, która pomaga zrozumieć unikalny świat malucha, jego reakcje na otoczenie i potrzeby, które często trudno wyrazić słowami. Dzięki niemu możemy wspierać rozwój dziecka w sposób bardziej świadomy i skuteczny.

Dlaczego systematyczne notatki to klucz do zrozumienia świata twojego malucha?

W mojej praktyce terapeutycznej wielokrotnie przekonałam się, że systematyczne notowanie reakcji dziecka w dzienniku sensorycznym jest nieocenione. Pozwala nam, dorosłym, wniknąć w jego świat, zrozumieć, co wywołuje radość, a co frustrację. Dzięki temu możemy zidentyfikować powtarzające się wzorce zachowań, odkryć wyzwalacze trudności i co najważniejsze ocenić, czy wprowadzane działania terapeutyczne przynoszą oczekiwane efekty. To klucz do wsparcia rozwoju dziecka w najbardziej efektywny sposób.

Jakie korzyści przynosi prowadzenie dziennika i jak ułatwia on współpracę z terapeutą?

• Lepsze zrozumienie potrzeb dziecka: Dziennik pomaga dostrzec subtelne sygnały i powiązania między bodźcami a reakcjami, co prowadzi do głębszego zrozumienia unikalnych potrzeb sensorycznych malucha.
• Poczucie kompetencji u rodzica: Aktywne obserwowanie i dokumentowanie daje rodzicom poczucie kontroli i sprawczości, wzmacniając ich rolę jako ekspertów od własnego dziecka.
• Precyzyjna komunikacja z terapeutą SI: Zapiski stanowią konkretną bazę danych, która umożliwia terapeutom lepsze zrozumienie wyzwań dziecka w jego naturalnym środowisku. Dzięki temu terapia może być bardziej precyzyjnie dostosowana.
• Ocena postępów i dostosowywanie terapii: Dziennik pozwala monitorować zmiany w zachowaniu dziecka w czasie, co jest niezbędne do oceny skuteczności interwencji i modyfikowania planu terapeutycznego.
• Identyfikacja "triggerów" i strategii radzenia sobie: Pomaga w szybkim rozpoznawaniu sytuacji, które przeciążają dziecko sensorycznie, oraz w odkrywaniu, jakie strategie pomagają mu się regulować.

Zanim zaczniesz: 3 proste zasady skutecznej obserwacji

1. Bądź regularna/y, ale nie perfekcyjna/y: Staraj się dokonywać wpisów regularnie, na przykład co 2-3 dni. Nie musisz zapisywać każdej minuty życia dziecka. Ważniejsza jest systematyczność niż idealna częstotliwość, która mogłaby Cię zniechęcić.
2. Skup się na konkretach, nie na ogólnikach: Zamiast pisać "Dziecko było dziś marudne", opisz dokładnie, co się działo. Na przykład: "Podczas wizyty w supermarkecie (głośno, dużo ludzi) syn zakrywał uszy i próbował uciec z wózka". Konkretne sytuacje są dla terapeuty bezcenne.
3. Równoważ obserwacje: Notuj nie tylko trudne sytuacje, ale także te, w których dziecko dobrze sobie poradziło lub pokazało nowe umiejętności. To daje pełniejszy obraz i pozwala dostrzec, co wspiera malucha. Pamiętaj, że sukcesy są równie ważne jak wyzwania.

Codzienne rytuały pod lupą: gdzie szukać wskazówek sensorycznych?

Sztuka jedzenia: co obserwować przy stole? (wybiórczość, faktury, tempo)

Posiłki to prawdziwa kopalnia informacji sensorycznych. Podczas obserwacji przy stole warto skupić się na kilku aspektach:

• Wybiórczość pokarmowa: Czy dziecko je tylko wybrane produkty? Czy odmawia jedzenia, gdy na talerzu pojawia się coś nowego lub nieznanego?
• Reakcje na faktury: Czy unika konkretnych faktur (np. papkowatych, chrupiących, lepkich)? Czy preferuje tylko gładkie lub tylko twarde pokarmy? Na przykład, czy nie chce dotykać jedzenia rękami, gdy jest mokre?
• Tempo jedzenia: Czy je bardzo wolno, czy wręcz przeciwnie pochłania jedzenie w błyskawicznym tempie?
• Nietypowe zachowania: Czy wkłada do buzi niejadalne przedmioty? Czy ma silne preferencje co do temperatury jedzenia? Czy denerwuje się, gdy jedzenie dotyka się na talerzu?

Poranna i wieczorna garderoba: walka z metkami, szwami i fakturą ubrań

Ubieranie się to dla wielu dzieci z zaburzeniami SI prawdziwe wyzwanie. Zwróć uwagę na to, jak dziecko reaguje na poszczególne elementy garderoby. Czy protestuje, gdy zakładasz mu sweter z wełny, a chętnie nosi bawełniane koszulki? Notuj, czy metki, szwy czy specyficzne faktury materiałów (np. dżins, koronka) wywołują u niego dyskomfort, drapanie się, ściąganie ubrań. Czy ma wyraźne preferencje co do długości rękawów, nogawek, a może zawsze chce nosić tylko luźne ubrania? Obserwuj również, czy protesty pojawiają się już na etapie dotykania ubrania, czy dopiero po jego założeniu.

W łazience bez stresu: reakcje na mycie włosów, zębów i obcinanie paznokci

Czynności higieniczne, choć rutynowe, mogą być źródłem silnych bodźców sensorycznych. Co warto obserwować?

• Mycie włosów: Czy dziecko panicznie boi się wody na twarzy? Czy nie lubi szamponu na skórze głowy? Czy samo czesanie włosów jest dla niego bolesne?
• Mycie zębów: Czy ma awersję do konkretnych past do zębów (smak, piana)? Czy nie toleruje szczoteczki w buzi? Czy odruch wymiotny pojawia się zbyt łatwo?
• Obcinanie paznokci: Czy sam widok nożyczek lub obcinacza wywołuje lęk? Czy dotyk obcinanych paznokci jest nieprzyjemny?
• Ogólny dyskomfort: Czy unika kąpieli, prysznica, a może preferuje tylko konkretną temperaturę wody?

Spokojny sen: jakie sygnały wysyła dziecko przed zaśnięciem i w nocy?

Sen to czas regeneracji, ale dla dzieci z zaburzeniami SI może być kolejnym wyzwaniem. Obserwuj:

Czy dziecko ma trudności z zasypianiem, mimo że jest zmęczone? Czy często budzi się w nocy, a jeśli tak, to z jakim zachowaniem? Czy potrzebuje "dociskania", na przykład poprzez spanie pod ciężką kołdrą, mocne przytulanie, czy wręcz przeciwnie nie toleruje żadnego ucisku? Zwróć uwagę, czy ma problemy z przejściem od stanu pobudzenia (np. po zabawie) do spokoju. Czy podczas snu wykonuje nietypowe ruchy, zgrzyta zębami, czy może ma bardzo płytki sen i reaguje na każdy, nawet najmniejszy dźwięk?

Mapa zmysłów: jak notować reakcje na bodźce z otoczenia?

Świat dotyku: wrażliwość na dotyk, unikanie bliskości czy potrzeba mocnego uścisku?

Zmysł dotyku jest fundamentalny i jego przetwarzanie ma ogromny wpływ na funkcjonowanie dziecka. Co notować?

• Nadwrażliwość (defensywność dotykowa): Czy dziecko unika dotyku, nawet delikatnego? Czy protestuje, gdy ktoś go dotyka niespodziewanie? Czy ma awersję do konkretnych faktur (piasek, farby, klej)? Na przykład, czy nie chce chodzić boso po trawie, czy wyciera ręce po każdym dotknięciu czegoś mokrego?
• Podwrażliwość: Czy dziecko nie reaguje na dotyk, ból, temperaturę tak, jakby się tego spodziewano? Czy często się rani i nie zauważa tego?
• Poszukiwanie sensoryczne: Czy ma silną potrzebę mocnych uścisków, przytulania? Czy często dotyka innych ludzi lub przedmioty? Czy szuka intensywnych bodźców dotykowych, np. poprzez ocieranie się o powierzchnie, wkładanie przedmiotów do buzi (poza wiekiem niemowlęcym)?

Królestwo dźwięków: jak dziecko reaguje na hałas, muzykę, a jak na ciszę?

Dźwięki otaczają nas wszędzie, a ich przetwarzanie może być dla dziecka z SI prawdziwym wyzwaniem. Obserwuj:

Jak dziecko reaguje na głośne, nagłe dźwięki (np. odkurzacz, szczekanie psa, klakson samochodu)? Czy zakrywa uszy, płacze, ucieka? Czy ma awersję do konkretnych rodzajów muzyki, czy wręcz przeciwnie wydaje się być niewrażliwe na hałas, ignorując ważne dźwięki (np. dzwonek do drzwi, wołanie)? Zwróć uwagę, czy dziecko samo poszukuje dźwięków, np. poprzez wydawanie głośnych odgłosów, stukanie przedmiotami, czy preferuje absolutną ciszę i denerwuje się w gwarnym otoczeniu.

Obraz rzeczywistości: wrażliwość na ostre światło, ruch i wizualny chaos

Zmysł wzroku dostarcza ogromnej ilości informacji, które mogą być przytłaczające. Co notować?

• Wrażliwość na światło: Czy dziecko mruży oczy w jasnym świetle, unika słońca, czy preferuje przyciemnione pomieszczenia?
• Reakcje na ruch: Czy denerwuje się w miejscu, gdzie jest dużo ruchu (np. w centrum handlowym)? Czy ma trudności ze śledzeniem ruchomych obiektów?
• Wizualny chaos: Czy w zagraconym pokoju lub miejscu z dużą ilością bodźców wizualnych (np. półki w sklepie) staje się rozdrażnione, wycofane, czy też nadmiernie pobudzone?
• Poszukiwanie wzrokowe: Czy wpatruje się w ruchome obiekty (np. wirującą pralkę, wentylator), migające światła, czy też w powtarzające się wzory?

Węch i smak: nietypowe preferencje i awersje zapachowo-smakowe

Zmysły węchu i smaku są ze sobą ściśle powiązane i mogą wywoływać bardzo silne reakcje. Obserwuj:

Czy dziecko ma nietypowe preferencje lub awersje do konkretnych zapachów (np. perfumy, zapach jedzenia, środków czystości)? Czy reaguje na zapachy, które dla innych są niewyczuwalne? A co ze smakami? Czy preferuje tylko słodkie, słone, kwaśne, czy ostre smaki? Czy ma silną awersję do konkretnych smaków, nawet tych łagodnych? Zwróć uwagę na nietypowe zachowania związane z eksploracją ustną czy często wkłada do buzi niejadalne przedmioty, czy obgryza ubrania, paznokcie?

Siła grawitacji i ruch: obserwacje z placu zabaw (huśtawki, karuzele, wspinaczka)

Układ przedsionkowy, odpowiedzialny za równowagę i świadomość ruchu, jest kluczowy. Plac zabaw to idealne miejsce do obserwacji:

• Unikanie ruchu: Czy dziecko unika huśtawek, karuzel, zjeżdżalni? Czy boi się wysokości, schodów, czy ma problem z utrzymaniem równowagi?
• Poszukiwanie ruchu: Czy wręcz przeciwnie uwielbia intensywny ruch, kręcenie się w kółko, huśtanie bardzo wysoko i długo, bez objawów zawrotów głowy?
• Reakcje na wspinaczkę: Czy ma trudności ze wspinaniem się po drabinkach, czy wydaje się niepewne w ruchu?
• Koordynacja i równowaga: Czy często się potyka, wpada na przedmioty, czy ma problem z utrzymaniem równowagi podczas prostych czynności?

Ukryty zmysł, czyli propriocepcja: czy dziecko potrzebuje "dociśnięcia", skacze, uderza w przedmioty?

Propriocepcja, czyli czucie głębokie, to zmysł informujący nas o pozycji i ruchu naszego ciała. Dzieci z zaburzeniami propriocepcji często szukają lub unikają specyficznych bodźców. Obserwuj:

Czy dziecko ma silną potrzebę "dociśnięcia" np. lubi być mocno przytulane, ściskane, spanie pod ciężką kołdrą? Czy często skacze, biega, uderza w przedmioty, wchodzi na meble i zeskakuje z nich? Czy wpada na meble, ściany, inne osoby, jakby nie miało świadomości własnego ciała w przestrzeni? Czy gryzie, żuje ubrania lub niejadalne przedmioty? Wszystkie te zachowania mogą świadczyć o potrzebie silnej stymulacji proprioceptywnej, która pomaga dziecku poczuć swoje ciało i zorganizować się.

Emocje i zachowanie: jak łączyć kropki między bodźcem a reakcją?

Trudne chwile: co poprzedza wybuch złości, płaczu lub wycofanie?

Zaburzenia integracji sensorycznej często manifestują się poprzez trudności w regulacji emocji. Obserwuj i notuj:

• Czynniki poprzedzające: Co działo się bezpośrednio przed wybuchem złości, płaczem, czy wycofaniem się dziecka? Czy było to nagłe przejście z jednej aktywności do drugiej, głośne otoczenie, zbyt wiele bodźców, czy może zmiana planów?
• Objawy przeciążenia: Czy dziecko staje się rozdrażnione, nerwowe, zanim nastąpi "wybuch"? Czy próbuje uciec, zakrywa uszy, mruży oczy?
• Intensywność i czas trwania: Jak długo trwa trudna chwila i jak intensywna jest reakcja?

Koncentracja i uwaga: jak środowisko sensoryczne wpływa na zdolność do skupienia?

Środowisko sensoryczne ma ogromny wpływ na zdolność dziecka do koncentracji. Zwróć uwagę na to:

Co rozprasza twoje dziecko? Czy jest to hałas, ruch za oknem, jaskrawe kolory, czy może delikatny dotyk? A co pomaga mu się skupić? Czy potrzebuje cichego otoczenia, konkretnych bodźców (np. delikatnej muzyki, ucisku), czy może specyficznej pozycji ciała (np. siedzenia na piłce)? Notuj, w jakich warunkach dziecko najlepiej radzi sobie z zadaniami wymagającymi uwagi i w jakich sytuacjach jego koncentracja spada.

W świecie relacji: obserwacja interakcji z rówieśnikami i dorosłymi

Wrażliwości sensoryczne mogą znacząco wpływać na interakcje społeczne dziecka. Co obserwować?

• Zabawa z rówieśnikami: Czy dziecko unika zabaw grupowych, preferuje samotne aktywności? Czy ma trudności z dzieleniem się zabawkami, czy reaguje agresją na dotyk innych dzieci?
• Komunikacja z dorosłymi: Czy unika kontaktu wzrokowego? Czy ma trudności z odpowiadaniem na pytania, czy wydaje się być "nieobecne" w rozmowie?
• Zaangażowanie w relacje: Czy inicjuje kontakt? Czy reaguje na próby nawiązania relacji przez innych? Czy jego wrażliwości sensoryczne (np. na dotyk) utrudniają mu bliskość fizyczną?

Poziom energii w ciągu dnia: kiedy dziecko jest ospałe, a kiedy nadmiernie pobudzone?

Zmiany poziomu energii mogą być sygnałem trudności w regulacji sensorycznej. Obserwuj:

Kiedy dziecko jest ospałe, apatyczne, brakuje mu energii, a kiedy jest nadmiernie pobudzone, chaotyczne, "nie do zatrzymania"? Czy istnieją konkretne pory dnia, sytuacje, czy bodźce, które wywołują te stany? Na przykład, czy po powrocie z przedszkola jest zawsze nadmiernie pobudzone, a po cichej zabawie spokojniejsze? Notuj, jakie są typowe wzorce aktywności i co może prowadzić do nagłych zmian w poziomie energii.

Od obserwacji do działania: jak efektywnie wykorzystać zapiski z dziennika?

Jak przygotować się do rozmowy z terapeutą na podstawie swoich notatek?

1. Selekcjonuj najważniejsze obserwacje: Nie musisz czytać całego dziennika. Wybierz 3-5 najbardziej charakterystycznych lub powtarzających się sytuacji, które najlepiej ilustrują wyzwania dziecka.
2. Formułuj konkretne pytania: Przygotuj listę pytań do terapeuty, np. "Dlaczego X dzieje się w sytuacji Y?", "Co mogę zrobić, gdy dziecko reaguje w ten sposób?".
3. Przedstaw konkretne przykłady: Zamiast ogólników, opowiedz o konkretnych wpisach z dziennika. "W zeszły wtorek, po powrocie z placu zabaw, gdy próbowałam umyć mu ręce, zaczął krzyczeć i uciekać, bo nie chciał dotknąć mokrej wody."
4. Zwróć uwagę na postępy: Pokaż również sytuacje, w których dziecko sobie poradziło lub w których zauważyłaś poprawę. To cenne dla terapeuty i budujące dla Ciebie.

Rozpoznawanie wzorców: jak dzięki dziennikowi odkryjesz, co wspiera, a co męczy twoje dziecko?

Regularne prowadzenie dziennika to nic innego jak zbieranie danych. Z czasem, analizując swoje zapiski, zaczniesz dostrzegać powtarzające się wzorce. Zauważysz, że pewne sytuacje, dźwięki czy faktury zawsze wywołują podobne reakcje. Odkryjesz, co przeciąża sensorycznie twoje dziecko, a co je wspiera, uspokaja i pomaga mu się zorganizować. To właśnie ta wiedza, płynąca z własnych obserwacji, jest najcenniejsza w tworzeniu skutecznych strategii wsparcia i regulowania stanu dziecka w codziennym życiu.

Przeczytaj również: 8-miesięczne dziecko: Zabawy sensoryczne DIY Rozwijaj zmysły bezpiecznie

Praktyczny przykład wpisu: zobacz, jak w 3 krokach opisać kluczową sytuację

Oto, jak możesz strukturyzować swoje wpisy, aby były jak najbardziej pomocne:

1. Sytuacja: "Dziś rano, podczas śniadania, gdy na talerzu pojawiła się jajecznica z cebulką, którą zazwyczaj lubi."
2. Zachowanie: "Córka nagle zakryła nos, odsunęła talerz i zaczęła płakać, mówiąc, że 'śmierdzi'. Nie chciała nawet spróbować, mimo że cebulka była drobno pokrojona. Była bardzo zdenerwowana i nie chciała jeść nic innego."
3. Reakcja: "Zabrałam talerz, zaproponowałam płatki, na co zareagowała spokojniej. Po 10 minutach, w innym pokoju, uspokoiła się i zjadła płatki. Myślę, że to był zapach cebulki, który ją przytłoczył."